مردان اخلاق در حوزه قم
آیت الله مقتدایی مدیر جدید حوزه علمیه قم در مراسم آغاز سال جدید تحصیلی 87-88 با تأکید بر تهذیب طلاب گفت:«بايد اين معنويت و تهذيب حفظ شود و آنرا رشد داد و ازمراجع عظام تقليد و استادان حوزه هاي علميه تقاضا مي کنيم به فکر تهذيب طلبه ها باشند.» وی از اساتید حوزه خواست تا مسائل تهذیب و اخلاق طلاب را جدی بگیرند. تأکید مقتدایی در حالی است که وضعیت اخلاقی امروز حوزه های علمیه با آنچه پیشینیان روایت می کنند تفاوت چشمگیری دارد.
این چندمین بار بود که مقتدایی به لزوم توجه به اخلاق در حوزه تأکید می کرد. وی در مراسم معرفی مدیر جدید مدرسه معصومیه در شهریورماه سال گذشته، با گلایه از خلاء آموزش اخلاق برای طلاب، اجرای برنامه های تهذیب و اخلاق برای طلاب را در حوزه و مدارس کم رنگ بیان کرد و تأکید نمود: «حوزه علمیه از این خلاء رنج میبرد و خواسته مراجع این است که برنامه های تهذیب برای طلاب اصل باشد و طلبه ای که از ابتدا وارد حوزه میشود باید برنامه های تهذیبی را لمس کرده تا یک فرد مهذب بار بیاید.»
اگر چه پیشنهاد مقتدایی برای تشکیل درس اخلاق توسط مراجع تقلید هنوز به نتیجه عملی منتهی نشده است و مراجع ترجیح داده اند تا برای طلاب جایگاه استاد فقه و اصول را حفظ کنند اما سیاست های اجرایی مقتدایی باعث شده است تا معاونت تهذیب مرکز مدیریت حوزه علمیه قم که بیش از یک دهه مشغول به کار است نیز از این رشد بی نصیب نماند. این در حالی است که اسفندماه سال گذشته عبدالكريم فرحاني، معاون امور مدارس مركز مدیریت حوزه علمیه قم از ایجاد معاونت تهذیب در سیصد مدرسه علمیه كشور خبر داد. نیز در سال گذشته خبرهایی مبنی بر راه اندازی سامانه مشاوره غیر حضوری طلاب مخابره شد.
***
درخواست مقتدایی از مراجع تقلید درحالی است که آیت الله منتطری دو روز در هفته به اخلاق می پردازد. این درس که علاوه بر طلاب برای مستمعین عادی نیز قابل استفاده است. منتظری در این سلسله دروس به تدریس کتاب «جامع السعادات» محمدمهدى نراقى می پردازد. جامع السعادات بنيادى فلسفى دارد اما آكنده از آيات و روايات و گفتار عارفانه است(حوزه.ش21). بر همین اساس منتظری گاهی به شرح روایات می پردازد و گاه نکاتی از فلسفه اسلامی را برای شاگردانش توضیح می دهد و ایندو را با خاطراتی از زندگی 87 ساله خویش همراه می کند. او گاهی از آیت الله بروجردی می گوید، و گاه از شهید مطهری و گاه از خاطرات انقلاب. این درس اخلاق با حدود 300 شاگرد، شب های چهارشنبه و پنج شنبه در دفتر آیت الله برگزار می شود.
غیر از آیت الله منتظری هنوز هستند اساتیدی که به تدریس اخلاق برای حوزویان اهتمام می ورزند. البته آغاز دروس هیچکدام شان به زمان مدیر جدید حوزه باز نمی گردد.
آیت الله مظاهری که از اساتید اخلاق قدیمی و مشهور قم بود در سال 1374 از قم به اصفهان هجرت کرد تا به جای آيةالله حاج شيخ حسن صافي اصفهاني عهده دار اداره حوزه علمیه این شهر باشد. وی علاوه بر کارهای فقهی خود به تدریس اخلاق می پردازد. وی در کارنامه خود بیش از 25 عنوان کتاب اخلاقی ثبت نموده است. ادبیات مظاهری و حضور وی در رسانه های جمعی جمهوری اسلامی باعث شده است که بیشتر مردم با وی به عنوان یک استاد اخلاق آشنا باشند.
در حوزه قم روزهای پنج شنبه حوزویان از دروس اخلاقی که پیش از زمان مقتدایی توسط معاونت تهذیب با حضور اساتید برجسته حوزه تشکیل می شود استفاده کنند.
آیت الله خرازی، استاد حوزه علمیه که عهده دار اقامه جماعت در فیضیه است. او نیز چهارشنبه شب ها پس از نماز جماعت، اخلاق را به صورت موضوعی و با استناد به آیات و روایات بررسی می نماید.
آیت الله مصباح یزدی دیگر روحانی سرشناسی است که از اخلاق حوزویان غفلت نکرده است. بیش از یک هزار نفر از شاگردان وی که بیشترشان طلاب جوان هستند، چهارشنبه شب ها در حسینیه امام خمینی(بیت رهبری) گرد هم می آیند تا از مباحث اخلاقی استفاده کنند. مصباح که دروس اخلاق خود را از مدرسه حقانی آغار کرد، این روزها بحث اخلاقش را بر تفسیر ادعیه متمرکز کرده است. این استاد فلسفه اگرچه روان صحبت می کند اما در موقع نیاز ابایی ندارد تا مباحث فلسفه غرب را نیز در جایی که مناسب می داند برای توضیح مطلب شرح دهد. مولف کتاب اخلاق در قرآن، گهگاه نیز تطبیقات خود را بر وضعیت جاری جامعه و گروههای سیاسی در برای شاگردانش بیان می کند.
***
آنطور که شهید بهشتی از امام خمینی نقل می کند، زمان ورود امام به قم درس اخلاق رسمی در قم وجود نداشته است(نور علم، ش 22).
با ورود آیت الله بروجردی حوزه قم رونق گرفت. وی اگرچه به تدریس اخلاق نمی پرداخت (حوزه، فروردین و اردیبهشت 1370، شماره 43 و 44) اما از مرحوم حاج ميرزا على آقاى شيرازى اخلاقى بزرگ دعوت مى كرد كه براى طلاب تدريس اخلاق داشته باشند(حوزه – ش 24).
میرزا جواد آقا ملکی تبریزی که در سال 1329 به قم آمد و ضمن بیان درس فقه به اخلاق نیز پرداخت. «المراقبات، اسرارالصلاة، رساله لقاء الله» سه کتاب اخلاقی تبریزی است.
پس از تبریزی، شاگردش امام خمینی سنت استاد را حفظ کرد و روزهای پنج شنبه و جمعه به تدریس اخلاق پرداخت. کتاب چهل حدیث امام یکی از آثار به جای مانده از دروس اخلاقس است که امام در سال های پیش از انقلاب در مدرسه فیضیه و ملاصادق بیان کرد. 33 حدیث از احادیث این جلسات مربوط به اخلاقیات و هفت حدیث دیگر در باب اعتقادات است(مقدمه کتاب چهل حدیث). امام با نگاهی علمی به تبیین نتایج هر کدام از خصایص اخلاقی و ریشه های آن و روش درمان مشکلات اخلاقی می پردازد. دروس اخلاق امام در نجف نیز ادامه پیدا کرد. کتاب «جهاد اکبر یا مبارزه با نفس» تقریرات سید حمید روحانی از این دروس امام در نجف است.
آیت الله سید صدر الدین صدر که در حوزه نجف پرورش یافته بود، در سال 1349 به ایران آمد و به درخواست شیخ عبدالکریم در قم ماند. وی پدر سید موسی صدر و از عالمان برجسته قم بود. او که در فقه و اصول استاد مسلم بود، در منزل خود به تدریس اخلاق همت گماشت. وی از جمله اساتیدی بود که برای حضور آیت الله بروجردی در قم تلاش نمود.
حاجاقا حسین قمی، یکی از اساتید اخلاق مبرز قم بود که شب های جمعه برای طلاب درس می گفت.
علامه طباطبایی دیگر شخصیت تأثیر گذار در مکتب اخلاقی قم به شمار می رود. مولف تفسیر المیزان درس خوانده نجف بود و از شاگردان مرحوم سید علی قاضی استاد معروف اخلاق به شمار میی رفت. وی در قم به عنوان استاد فلسفه مشهور شد و شاگردان بزرگی در فلسفه تربیت کرد. طباطبایی در ضمن توجه خاصی به اخلاق و تهذیب حوزویان نشان می داد. نقل است که وی اذکار و اورادی را برای هر شاگرد سفارش می کرد و شاگرد باید ذکر خاص را با شرایط خاصی که مربوط به خودش بود تکرار می کرد. هنوز هم اساتید قم خاطرات خود را از مشی اخلاقی طباطبایی برای شاگردان حوزه تعریف می کنند. مشی اخلاقی و تحمل علامه در برخورد با افکار دیگران به گونه ای بود که مورد ستایش دانشجویان و فعالین سیاسی سال های پیش از انقلاب قرار می گرفت.
آیت الله سید رضا بهاء الدینی دیگر استاد اخلاق قم که متولد همین شهر بود و بخاطر استعداد بالا توانسته بود نظر حاج شیخ عبدالکریم حائری را جلب کند نیز مورد توجه طلاب قرار گرفت. او استاد رسائل آیت الله مطهری، منتظری و امام موسی صدر بود. بهاء الدینی به توصیه امام خمینی درس اخلاق را آغاز نموده بود و همیشه حامی امام و انقلاب به شمار می رفت.
آیت الله سید عبدالکریم رضوی کشمیری از درس خواندگان نجف هم پس از آنکه به قم آمد، به آموزش اخلاق در حوزه پرداخت.
دیگر استاد اخلاق حوزه آیت الله علی احمدی ميانجی بود. وی در سال های آغازین انقلاب اسلامی به دعوت امام خمینی در مناصب اجرایی و جبهه های جنگ حاضر شد.
مرحوم آیت الله اشتهاردی نیز علاوه بر اقامه نماز جماعت در مدرسه فیضیه، شب های چهارشنبه به مباحث اخلاقی می پرداخت. وی روزهای پنج شنبه نیز درس اخلاقی در بیت امام خمینی برای طلاب داشت. اشتهاردی با سبکی تاریخی، اخلاق را روایت می کرد و گهگاه از امام و انقلاب نیز خاطراتی نقل می نمود.
در اوايل دهه پنجاه، بعد از درس اخلاق آيتالله خزعلي كه در مسجد آبشار قم برگزار ميشد، درس مرحوم آيتالله مشكيني بود كه سالها در مسجد امام حسن عسگري برپا می گشت.
علامه حسن زاده آملی دیگر استاد عرفان و اخلاق قم، از شاگردان علامه طباطبایی بود. علامه طباطبایی طلاب جوان را برای درس اخلاق، نزد او می فرستاد. حسن زاده آملی البته امروز دیگر به خاطر کهولت سن رابطه کمتری با طلاب دارد.
آیت الله بهجت نیز که امروز دیگر به عنوان یکی از مراجع تقلید مطرح است پیش از این در زمینه اخلاق و عرفان شهرت داشت و شرکت در نماز جماعت وی یکی از برنامه های طلاب جوانی بود که به دنبال سلوک معنوی بودند. اگر چه او در سال های پیش از این، درس اخلاق می گفت اما امروز بیشتر به تدریس فقه و اصول می پردازد.
-----
این نوشته در اعتماد ملی روز یکشنبه ۳۰-۱-۸۸ منتشر شد.
لینک این نوشته در سایت روزنامه
«به طلبه هایی که در قم خانه داشتند، حجره نمی دادند. هجده سالم بود. پدرم مرا در حال خواندن کتاب های انگلیسی دید و فهمید که پنهانی دارم درس های دبیرستان را امتحان می دهم. گفت باید استکانت را آب بکشیم. تو دیگر نجس شده ای. دیگر آدم نمی شوی. از خانه من برو بیرون. از خانه بیرون آمدم. به باقر تلفن زدم. من آشنا دارم. برو مدرسه قدیری. به آقای جاویدی بگو به تو حجره بدهد» (ناتنی/مهدی خلجی). کسانی که با 
